Western Jews? Eastern Jews? Acculturation as a Paradigm of Comparative Jewish History in Germany and Eastern Europe
Trude Maurer
4/2003
Published in Russian.
SUMMARY:
Since the 19th century the Jews of Western and Eastern Europe have been perceived as different and opposite types, which represented a dynamic development of modernization and assimilation in the first case, and stagnation in the second. However, during the last two decades the overall perception of the historical development of Jewish minorities has changed. Historians are now emphasizing that German Jews did not entirely assimilate into the German culture but rather formed a specific version of it by combining features of traditional Jewish culture and traits of the host culture they lived in (they developed a German-Jewish culture). Recently, historians have demonstrated how particular groups of Jews in East Central and Eastern Europe underwent a similar development. Moreover, the institutions of Jewish autonomy in the Polish-Lithuanian Commonwealth are viewed in a new perspective, and historians point to the resemblance of Jewish and Polish institutions. Discussing new research and the complexities of cultural development in various parts of Eastern Europe, the author suggests a comparative approach in the study of Eastern and Western Jewry, focusing on the processes of acculturation by these minorities in their respective settings. This discussion implies a reconsideration of the predominant paradigm of the study of Jewish experiences in Eastern and Western Europe, which sees these experiences as belonging to different and opposing histories.
Notes
[1]Макс Лилиенталь занимал поначалу директорский пост в современной еврейской школе в Риге, а затем по назначению Уварова занимался созданием государственных еврейских школ в Российской империи.
[2]M. Stanislawsky. Tsar Nicholas I and the Jews. Philadelphia, 1983. Pp. 43-46, 58 и след; цитата: M. Lilienthal. My Travel in Russia // D. Philipson. Max Lilienthal, American Rabbi. New York, 1915. P. 194; см. также M. A. Mayer. The German Model of Religious and Russian Jewry // I. Twerky (Ed.). Danzig, Between East and West. Aspects of Modern Jewish History. Cambridge., Mass., 1985. Pp 65-91, цитата Pp. 75-78.
[3]О формировании представлений о восточном еврее в Германии среди еврейского и нееврейского населения см.: S. Aschheim. Brothers and Strangers. The East European Jew in German and German Jewish Consciousness, 1800-1923. Madison, 1982. О естественном употреблении понятия “восточный еврей” Натаном Бирнбаумом (Nathan Birnbaum) на Первом сионистском конгрессе в Базеле, 1897 г. см.: H. Haumann. Zionismus und die Krise jüdischen Selbstverständnisses. Tradition und Veränderung im Judentum // Heiko Haumann (Hrsg.). Der Traum von Israel. Die Ursprünge des modernen Zionismus. Weinheim, 1998. S. 20 и след., а также прим. 32. Об использовании термина в межвоенный период см. также в: T. Maurer. Ostjuden in Deutschland 1918-1933. Hamburg, 1986.
[4]О развитии историографии см.: J. Frankel. Assimilation and the Jews in Nineteenth-Century Europe: Towards a New Historiography? // J. Frankel, S. J. Zipperstein (Eds.). Assimilation and Community. The Jews in Nineteenth-Century Europe. Cambridge, 1992. Рр. 1-37, особенно Р. 4 и след., 12, 22 и след., 28 и след.
[5]См., напр., S. Ettinger. Vom 17. Jahrhundert bis zur Gegenwart. Die Neuzeit. München, 1980 (= Haim Hillel Ben-Sasson [Hrsg.]. Geschichte des jüdischen Volkes. Bd. 3). S. 7.
О развитии историографии см.: J. Frankel. Assimilation and the Jews in Nineteenth-Century Europe: Towards a New Historiography? // J. Frankel, S. J. Zipperstein (Eds.). Assimilation and Community. The Jews in Nineteenth-Century Europe. Cambridge, 1992. Рр. 1-37, особенно Р. 4 и след., 12, 22 и след., 28 и след.
5.См., напр., S. Ettinger. Vom 17. Jahrhundert bis zur Gegenwart. Die Neuzeit. München, 1980 (= Haim Hillel Ben-Sasson [Hrsg.]. Geschichte des jüdischen Volkes. Bd. 3). S. 7.↩
6.См. новые образцовые работы: M. Breuer, M. Graetz. Tradition und Aufklärung 1600-1780. München, 1996; а также M. Brenner, S. Jersch-Wenzel, M. A. Meyer. Emanzipation und Akkulturation 1780-1871. München, 1996 (=Deutsch-jüdische Geschichte in der Neuzeit. Bd. 1 und 2 [Далее – DJG]).↩
7.T. Maurer. Integration und Selbstbehauptung. Bildungsgeschichte als Zugang zur Entwicklung der jüdischen Minderheit in nichtjüdischen Gesellschaften // Judaica. 2003. Bd. 59. S. 82-92.↩
8.M. Brenner, S. Jersch-Wenzel, M. A. Meyer. Emanzipation und Akkulturation. DJG. Bd. II. S. 151.↩
9.H. Haumann. Geschichte der Ostjuden. München, 1990. S. 55-67. Цитата из: M. A. Polnische Juden // Der Jude 1916-1917. Bd. 1. S. 561 и след., здесь S. 561. В поздних работах Хауман еще более усилил свою позитивную оценку: H. Haumann. Polen und Litauen // E. Kotowski, J. H. Schoeps, H. Wallenborg (Hrsg.). Handbuch zur Geschichte der Juden in Europa. Bd. 1. Länder und Regionen. Darmstadt, 2001. S. 228-274, здесь S. 237-239.↩
10.Это наблюдение сделал в свое время Эзра Мендельсон (Ezra Mendelsohn). Избегая идеализации восточного и западного еврейства, он различал эти типы, сосуществовавшие одновременно в межвоенной Восточно-центральной Европе, опираясь на их культурные и социологические особенности: E. Mendelsohn. The Jews of East Central Europe Between the World Wars. Bloomington, 1983. Рр. 6-8.↩
11.См. об этом: D. Schwara. “Luftmenschen” – Leidtragende des Verarmungsprozesses in Osteuropa im 19. Jahrhundert // S. Jersch-Wenzel u. a. (Hrsg.). Juden und Armut in Mittel- und Osteuropa. Köln, 2000. S. 149-165.↩
12.О концепции полиэтнической истории Украины и украинцев см. размышления А. Каппелера во введении и первой главе его книги: A. Kappeler. Kleine Geschichte der Ukraine. München, 1994. S. 21-28; см. также F. Golczewski. Einleitung // F. Golczewski (Hrsg.). Geschichte der Ukraine. Göttingen, 1993. S. 9-17; M. фон Хаген. Имеет ли Украина историю? // Ab Imperio. 2000. № 1. С. 37-51, здесь С. 45-48.↩
13.H. Graetz. Die Konstruktion der jüdischen Geschichte. Eine Skizze / Hrsg. von L. Feuchtwanger. Berlin, 1936; См. также M. Graetz. Anfänge der modernen jüdischen Geschichtsschreibung. Wolfenbüttel, 1985.↩
14.H. Graetz. Geschichte der Juden von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart. Bd. 5: Geschichte der Juden vom Abschluß des Talmud (500) bis zum Aufblühen der jüdisch-spanischen Kultur (1027). Leipzig, 1861. S. 3. Семен Дубнов попытался вслед за Грецем преодолеть перспективу жертвы и создать традицию коллективной идентичности и национальных институтов – как для евреев Российской империи, чью традицию он выводил от евреев, в средневековье бежавших с Запада в Польшу, так и для всех остальных евреев. Для каждой эпохи еврейской истории Дубнов выделял свой доминирующей центр (таким центром на момент жизни Дубнова признавалось российское еврейство). См.: B. Nathans. On Russian-Jewish Historiography // T. Sanders (Ed.). Historiography of Imperial Russia. The Profession and Writing of History in a Multinational State. New York - London, 1999. Рр. 397-432, здесь Рр. 411-417.↩
15.Об этом в особенности см. концептуальные работы Райнхарда Рюрупа (Reinhard Rürup) и Якоба Катца (Jacob Katz): R. Rürup. Judenemanzipation und bürgerliche Gesellschaft in Deutschland // Он же. Emanzipation und Antisemitismus. Studien zur “Judenfrage” der bürgerlichen Gesellschaft. Göttingen, 1975. S. 11-36; Он же. The Tortuous and Thorny Path to Legal Equality – “Jew Laws” and Emancipatory Legislation in Germany from the Late Eighteenth Century // Leo Baeck Institute Year Book [LBIYB]. 1986. Vol. 31. Рр. 3-33; J. Katz. Judenemanzipation und ihre sozialen Folgen // Он же. Zur Assimilation und Emanzipation der Juden. Ausgewählte Schriften. Darmstadt, 1982. S. 185-198.↩
16.Deutsch-israelische Schulbuchempfehlungen. Braunschweig, 1985. S. 25.↩
17.Обзор основных публикаций по этой тематике см.: T. Maurer. Die Entwicklung der jüdischen Minderheit in Deutschland. Neuere Forschungen und offene Fragen. Tübingen, 1992. S. 13-27.↩
18.Об этом см. Maurer. Entwicklung. S. 48-51, а также J. Carlebach (Hrsg.). Wissenschaft des Judentums. Anfänge der Judaistik in Europa. Darmstadt, 1992.↩
19.I. Schorsch. The Ethos of Modern Jewish Scholarship // LBIYB. 1990. Vol. 35. Рр. 55-71, здесь Р. 55.↩
21.Maurer. Entwicklung. S. 143-150; из новых публикаций см. в особенности: M. A. Kaplan. The Making of the Jewish Middle Class. Women, Family and Identity in Imperial Germany. New York, 1991, прежде всего ч. I. Локальные исследования подтвердили эти обобщения – см. напр.: S. Schüler-Springorum. Die jüdische Minderheit in Königsberg/Preußen, 1871-1945. Göttingen, 1996; R. Sabelleck. Jüdisches Leben in einer nordwestdeutschen Stadt: Nienburg. Göttingen, 1991.↩
22.Поэтому, как мне представляется, было бы правильнее связывать “ассимиляцию” с процессом, который ведет к “тотальной смене культуры”, т.е. подразумевает растворение в нееврейском доминантном сообществе (это различие проводит, например, M. Kaplan. Tradition and Transition. The Acculturation, Assimilation and Integration of Jews in Imperial Germany. A Gender Analysis // LBIYB. 1982. Vol. 27. Рр. 3-35, здесь Рр. 4-7). Однако тотальной ассимиляции не произошло ни в конкретном случае немецкого еврейства, ни в других.↩
23.M. Brenner. Einführung // DJG. Bd. II. S. 9-11, здесь S. 10.↩
24.H. A. Strauss. Akkulturation als Schicksal. Einleitende Bemerkungen zum Verhältnis von Juden und Umwelt // Он же. C. Hoffmann (Hrsg.). Juden und Judentum in der Literatur. München, 1985. S. 9-26, здесь S. 9.↩
25.См. обзор теорий ассимиляции и аккультурации: F. Heckmann. Ethnische Minderheiten, Volk und Nation. Soziologie inter-ethnischer Beziehungen. Stuttgart, 1992. S. 162-209; а также H. A. Strauss. Changing Images of the Immigrant in the U.S.A. // Amerikastudien/American Studies. 1976. Vol. 21. S. 119-137. Об использовании этих концептов в немецкой иудаике (которая находилась под сильным влиянием “классического исследования” Мильтона Гордона: M. Gordon. Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and National Origin. New York, 1964) см: Maurer. Entwicklung. S. 167-179; применительно к еде, досугу, культурным интересам, образованию, синагоге и богослужению см.: T. Maurer. Das Leben der Juden in der deutschen Kultur // J. Thierfelder, W. Wölfing (Hrsg.). Für ein neues Miteinander von Juden und Christen. Weinheim, 1996. S. 267-286.↩
26.D. Sorkin. The Transformation of German Jewry, 1780-1840. New York, 1987. P. 116.↩
27.T. van Rahden. Juden und andere Breslauer. Die Beziehungen zwischen Juden, Protestanten und Katholiken in einer deutschen Großstadt von 1860 bis 1925. Göttingen, 2000. S. 17-20, цитата S. 19. См. также T. van Rahden. Weder Milieu noch Konfession. Die situative Ethnizität der deutschen Juden im Kaiserreich in vergleichender Perspektive // O. Blaschke, F.-M. Kuhlemann (Hrsg.). Religion im Kasierreich. Milieus – Mentalitäten – Krisen. Gütersloh, 1996. S. 409-434.↩
28.Включенность отличается от интеграции, поскольку носит фрагментарный характер, в то время как интеграция подразумевает включенность во всех областях.↩
29.R. König (Hrsg.). Soziologie. Frankfurt, 1967. S. 158, 164; Heckmann. Ethnische Minderheiten. S. 93.↩
30.T. van Rahden. Weder Milieu noch Konfession. S. 413. Предложение ван Радена было сформулировано как альтернатива концепции “социально-моральной среды” М. Лепсиуса (M. Rainer Lepsius). Отказ от понятия “субкультуры” Раден обосновывает его коннотациями “параллельной культуры”, которая хотя и копировала формы доминантной культуры, но так и не стала ее частью. Как мне представляется, в таком прочтении концепция субкультуры малоприменима даже для того периода, для которого Соркин ее создал. Тем не менее, необходимо подчеркнуть, что в результате процессов аккультурации и благодаря включенности в культуры малого и доминантного сообществ еврейская идентичность стала комплексной и, в зависимости от ситуации, могла выбирать из нескольких источников.↩
31.Сжатое, но, тем не менее, дифференцированное по регионам введение в тему: Haumann. Geschichte der Ostjuden.↩
32.D. G. Hundert. Some Basic Characteristics of the Jewish Experience in Poland // Polin. 1986. Vol. 1. Рр. 28-34, здесь Рр. 28 и след.↩
33.См. краткий обзор актуального состояния исследований с особым акцентом на международных отношениях: J. Goldberg. Der Vierländer-Rat der polnischen Juden und seine Beziehungen zu den jüdischen Gemeinden und Juden in Deutschland im 17. und 18. Jahrhundert // K. E. Grözinger (Hrsg.). Die wirtschaftlichen und kulturellen Beziehungen zwischen den jüdischen Gemeinden in Polen und Deutschland vom 16. bis zum 20. Jahrhundert. Wiesbaden, 1992. S. 39-51; а также статьи S. Ettinger, I. Bartal, M. Altbauer, A. Leszczyński, J. Goldberg // A. Polonsky (Ed.). The Jews in Old Poland 1000-1795. London, 1993. Рр. 93-165.↩
34.Hundert. Characteristics. Р. 32; более подробно об этом круге проблем: D. G. Hundert. The Jews in a Polish Private Town: The Case of Opatów in the Eighteenth Century. Baltimore, 1992. Chap. 8 (Рр. 134-155); а также M. J. Rosman. The Lords’ Jews. Magnate-Jewish Relations in the Polish-Lithuanian Commonwealth During the Eighteenth Century. Cambridge, Mass., 1990. Рр. 55-61.↩
35.Не исключено, однако, что еще до раздела существовала определенная региональная дифференциация.↩
36.P. Baumgart. Die Stellung der jüdischen Minorität im Staat des aufgeklärten Absolutismus. Das friderizianische Preußen und das josephinische Österreich im Vergleich // Kairos. 1980. Bd. 22. S. 226-245.↩
37.О разных частях дворянской республики см.: A. Eisenbach. Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785-1870 na tle europejskim. Warszawa, 1988 (англ.: Idem. The Emancipation of the Jews in Poland, 1780-1870. Oxford, 1991); обобщающий обзор: A. Eisenbach. Die Judenemanzipation in den polnischen Gebieten im 19. Jahrhundert vor europäischem Hintergrund // S. Jersch-Wenzel (Hrsg.). Deutsche – Polen – Juden. Ihre Beziehungen von den Anfängen bis ins 20. Jahrhundert. Beiträge zu einer Tagung. Berlin, 1987. S. 169-189.↩
38.A. H. Brammer. Judenpolitik und Judengesetzgebung in Preußen 1812 bis 1847, mit einem Ausblick auf das Gleichberechtigungsgesetz des Norddeutschen Bundes von 1869. Berlin, 1987.↩
39.J. Karniel. Die Toleranzpolitik Kaiser Josephs II. Gerlingen, 1986. S. 378-539 (особенно S. 444-458); W. Bihl. Die Juden in der Habsburgermonarchie 1848-1918 // A. Wandruszka, P. Urbanitsch (Hrsg.). Die Habsburgermonarchie 1848-1918. Bd. 3-2: Die Völker des Reiches. Wien, 1980. S. 880-948 (особенно S. 890-896); об особом развитии Кракова: A. Schmidt-Rösler. Gesetzgebung und Politik gegenüber der jüdischen Bevölkerung in der Republik Krakau 1815-1846 // Jahrbücher für Geschichte Osteuropas (=JGO). 1993. Bd. 41. S. 210-241.↩
40.M. Hildermeier. Die jüdische Frage im Zarenreich. Zum Problem der unterbliebenen Emanzipation // JGO. 1984. Bd. 32. S. 321–357; он же. Die rechtliche Lage der jüdischen Bevölkerung im Zarenreich und in Polen: Einige vergleichende Aspekte // G. Rhode (Hrsg.). Juden in Ostmitteleuropa. Von der Emanzipation bis zum Ersten Weltkrieg. Marburg, 1989. S. 181-196; J. D. Klier. The Concept of Jewish Emancipation’ in a Russian Context // O. Crisp, L. Edmondson (Eds.). Civil Rights in Imperial Russia. Oxford, 1989. Рр. 121-144; он же. Russia Gathers Her Jews. The Origins of the “Jewish Question” in Russia, 1772-1825. De Kalb, 1986. О Царстве Польском см. прежде всего: Eisenbach. Emancypacja.↩
41.Евреи требовали признания своих личных и гражданских прав и были готовы выполнять связанные с этим обязанности. Они также отвергали идею добровольной военной службы, поскольку считали приемлемым нарушение предписания религиозного закона для исполнения общегражданского долга, но не во имя добровольной службы.↩
42.Поначалу это коснулось только небольшой группы евреев, которые активно участвовали в революции. Однако после 1848 г. в ходе межнационального конфликта уравнение в правах с немцами было распространено на всех евреев. То, что польские евреи поддержали немцев, объясняется их стремлением обезопасить себя от насилия поляков: их будущее положение при польской власти было неопределенным.↩
43.S. Kemlein. Die Posener Juden 1815-1848. Entwicklungsprozesse einer polnischen Judenheit unter preußischer Herrschaft. Hamburg, 1997; см. также: он же. Żydzi wśród Niemców i Polaków (wzajemne stosunki, uprzedzenia i konflikty w Wielkim Księstwie Poznańskim w pierwszej połowie XIX wieku) // J. Topolski, K. Modelski (Red.). Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów. Poznań, 1995. S. 128–148; W. W. Hagen. Germans, Poles, and Jews. The Nationality Conflict in the Prussian East, 1772-1914. Chicago, 1980; небольшой обзор социальной истории: S. Jersch-Wenzel. Zur Geschichte der jüdischen Bevölkerung in der Provinz Posen im 19. Jahrhundert // Rhode (Ed.). Juden in Ostmitteleuropa. S. 73–84.↩
44.E. Toller. Eine Jugend in Deutschland. Reinbek, 1963. S. 11.↩
45.Odezwa Rządu Narodowego do Braci Izraelitów (Kraków 23.3.2.1846), которое начинается с обращения “Polacy”: Z. Borzymińska. Dzieje Żydów w Polsce. Wybór tekstów źródłowych. XIX wiek. Warszawa, 1994. S. 111; о восстании 1846 г. и революции 1848 г. в Галиции см.: Eisenbach. Emancypacja. S. 350–357.↩
46.J. Holzer. Zur Frage der Akkulturation der Juden in Galizien im 19. und 20. Jahrhundert // JGO. 1989. Bd. 37. S. 217–227; он же. “Vom Orient die Fantasie, und in der Brust der Slawen Feuer ...”. Jüdisches Leben und Akkulturation im Lemberg des 19. und 20. Jahrhunderts. Eine Stadt im Schnittpunkt europäischer Kulturen // P. Fäßler u. a. (Hg.). Lemberg – Lwów – Lviv. Köln, 1993. S. 75-91; по Кракову: H. Kozińska-Witt. Die Krakauer Jüdische Reformgemeinde 1864-1874. Frankfurt a. М., 1999, цитата S. 13, см. также S. 289; Schmidt-Rösler. Gesetzgebung und Politik. S. 225-229, 238-241. По второй половине XIX в. см. также гл. IV и V в: T. Andlauer. Die jüdische Bevölkerung im Modernisierungsprozess Galiziens (1867-1914). Frankfurt a. М., 2001. Эзра Мендельсон пишет о двух вождях польской еврейской “ассимиляции”, один из которых выступил против своего пронемецки ориентированного отца (и “конвертировался” позднее в сионизм), а второй порвал с традиционной еврейской средой своего родного местечка на российской границе: E. Mendelsohn. From Assimilation to Zionism in Lvov: The Case of Alfred Nossig // Slavonic and East European Review. 1971. Vol. 39. Рр. 521-534; Ibid. Jewish Assimilation in Lvov: The Case of Wilhelm Feldman // Slavic Review. 1969. Vol. 28. Рр. 577-590.↩
47.См. об этом обзорную работу Э. Мендельсона о польских областях: E. Mendelsohn. A Note on Jewish Assimilation in the Polish Lands // Bela Vago (Ed.). Jewish Assimilation in Modern Times. Boulder, 1981. Рр. 141-149; более подробно: A. Cała. Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864-1897). Postawy. Konflikty. Stereotypy. Warszawa, 1989, особ. Ч. I. S. 5-172; обзорно: она же. The Question of the Assimilation of Jews in the Polish Kingdom (1864-1897): An Interpretive Essay // Polin. 1986. Vol. 1. S. 130-150; см. кроме того: J. Lichten. Notes on the Assimilation and Acculturation of Jews in Poland, 1863-1943 // C. Abramsky et al. (Eds.). The Jews in Poland. Oxford, 1986. Рр. 106-129 (о Царстве Польском и Галиции). Так или иначе, в перечисленных работах исследуются в первую очередь различные варианты ассимиляторских программ и дебаты вокруг них, а не сам процесс ассимиляции и его результаты. О религиозной реформе см.: F. Guesnet. Polnische Juden im 19. Jahrhundert. Lebensbedingungen, Rechtsnormen und Organisation im Wandel. Köln, 1998.↩
48.M. Rest. Die russische Judengesetzgebung von der ersten polnischen Teilung bis zum “Položenie dlja evreev” (1804). Wiesbaden, 1975. См. сравнение немецкого и российского законодательства и их концепций: S. M. Lowenstein. Governmental Jewish Policies in Early Nineteenth Century Germany and Russia: A Comparison // Jewish Social Studies (=JSS). 1984. Vol. 46. Рр. 303-320.↩
49.См. об этом: D. E. Fishman. Russia's First Modern Jews. The Jews of Shklov. New York, 1995.↩
50.Орган был самым наглядным и одновременно самым спорным компонентом реформы (поскольку после разрушения Храма в синагоге запрещалась инструментальная музыка).↩
51.Этот погром превосходил по своим последствиям погром 1881 г.↩
52.S. J. Zipperstein. The Jews of Odessa. A Cultural History, 1794-1881. Stanford, 1985.↩
53.B. Nathans. Beyond the Pale. The Jewish Encounter with Later Imperial Russia. Berkeley, 2002. Натанс использует менее определенный термин интеграции (см. сноску 28). В смысле упомянутого выше определения интеграции как включения во все общественные сферы в российском случае можно говорить только о селективной включенности(!).↩
54.См. об этом: M. Stanislawski. Tsar Nicholas I and the Jews. The Transformation of Jewish Society in Russia, 1825-1855. Philadelphia, 1983. Ch. 3-4 (Рр. 49-123); J. D. Klier. Imperial Russia's Jewish Question, 1855-1881. Cambridge, 1995. Ch. 10 (Pp. 222-244, в особенности дискуссии о закрытии школ в 1873 г.); V. Dohrn. Das Rabbinerseminar in Wilna (1847-1873). Zur Geschichte der ersten staatlichen höheren Schule für Juden im Russischen Reich // JGO. 1997. Bd. 45. S. 379-400; о специфике этой образовательной системы за пределами черты оседлости см.: V. Dohrn. Die erste große Bildungsreform für Juden im Russischen Reich in ihrer Bedeutung für die Juden in L’viv- und in Kurland // Aschkenas. 1998. Bd. 8(2). S. 325-352. Верена Дорн защитила докторскую диссертацию на эту тему (Göttingen, 2002), которая будет вскоре опубликована.↩
55.О русско-еврейской прессе см.: Klier. Imperial Russia's Jewish Question. Рр. 84-122, 254 и след., 351-356; M. Perlman. Razsvet 1860-1861. The Origins of the Russian Jewish Press // JSS. 1962. Vol. 24. S. 162-182; Alexander Orbach. New Voices of Russian Jewry. A Study of the Russian-Jewish Press of Odessa in the Era of the Great Reforms 1860-1871. Leiden, 1980 (также и о новом печатном органе, издававшемся на идиш и иврите).↩
56.Klier. Imperial Russia's Jewish Question. Р. 366; Nathans. Beyond the Pale. Р. 233 и след.↩
57.I. Blank. Haskalah und Emanzipation. Die russisch-jüdische Intelligenz und die “Jüdische Frage” am Vorabend der Epoche der “Großen Reformen” // Rhode (Hrsg.). Juden in Ostmitteleuropa. S. 197-231, к вопросу об оппозиции понятий S. 223. См. также: Zipperstein. Jews of Odessa. Р. 107. В одной из своих последних работ Клиер опровергает необходимость четкого различения понятий сближение и слияние. Он утверждает, что в конце 1850-х годов это были синонимы. В то же время, для 1871 г. Клиер приводит свидетельство их раздельного употребления (Imperial Russia's Jewish Question. Р. 72, 355; другие примеры словоупотребления: Рр. 25, 74, 75, 77, 84, 91 и след., 100, 104). Решающим моментом была, как мне кажется, позиция русско-еврейских журналов в интерпретации еврейства как самостоятельной нации и отказ от требований правительства отречься от Талмуда (Klier. Imperial Russia's Jewish Question. Р. 40, 82, 83, 105; Blank. Haskalah und Emanzipation. S. 223, 227). О западных ориентирах петербургской еврейской общины см. также: Nathans. Beyond the Pale. Рр. 137, 155-158.↩
58.Г. Б. Слиозберг. Дела минувших дней. Записки русского еврея. В 3-х тт. Париж, 1934. Цитата: Т. 2. С. 301 и след. Цитирую по: Nathans. Beyond the Pale. Рр. 334 и след. См. также в Предисловии к 1-му тому С. 4. К сожалению, в новом издании отсутствует не только 2-ой том, но и Предисловие к 1-му тому с программным заявлением, согласно которому, будучи евреем и веря в национальную еврейскую культуру, можно одновременно являться гражданином России: В. E. Кельнер (ред.). Евреи в России. XIX век. (Россия в мемуарах). M., 2000.↩
59.При этом следует интерпретировать понятие “иудейская вера” как выражение сознательного выбора еврейской идентичности, в отличие от маскирующих понятий XIX в. “Моисеев закон” (mosaisch) и “израэлитская [вера]” (israelitisch).↩
60.См. фотографию семьи еврейского купца в Сибири (без датировки, предположительно начало XX в.) в: Z. Gitelman. A Century of Ambivalence. The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present. New York, 1988. Р. 85. О синагоге: Nathans. Beyond the Pale. Р. 163.↩
61.Об этом см. ироничное приглашение на седер: Nathans. Beyond the Pale. Р. 147.↩
62.См.: T. Maurer. Die Westjuden des Russischen Reichs? Überlegungen zur Akkulturation der Juden in Kurland. Доклад: Tagung der Baltischen Historischen Kommission und des Nordost-Instituts Lüneburg in Göttingen (14./15.6.2003).↩
63.N. G. Jacobs. Structure, Standardization, and Diglossia: The Case of Courland Yiddish // Insiders and Outsiders. Jewish and Gentile Culture in Germany and Austria. Detroit, 1994. Рр. 89-99; A. Verschik. Baltendeutsche und jiddische Sprachkontakte im Baltikum // H. Hecker, W. Engel (Hrsg.). Symbiose und Traditionsbruch. Deutsch-jüdische Wechselbeziehungen in Ostmittel- und Südosteuropa (19. und 20. Jahrhundert). Essen, 2003. S. 123-134.↩
64.Интенсивнее всего развитие журналов и обществ происходило в Галиции, в то время как в Царстве Польском для этого отсутствовали условия (свобода прессы и объединений). Однако с 1860-х годов в Царстве Польском начинает развиваться еврейская пресса, издававшаяся на иврите и польском языках, а на рубеже веков – и на идиш. Обзор польской еврейской прессы можно найти в таблице “Presse, jüdische” // Jüdisches Lexikon. Ein enzyklopädisches Handbuch des jüdischen Wissens in vier Bänden. Berlin,1927-1930 (ND Königstein 1982, Frankfurt 1987). Bd. IV(1). S. 1102-1110, Tabellen S. VII и след. (Галиция), XI и след. (Польша), XII и след. (Россия), XIV и след. (Украина).↩
65.E. Lederhendler. Modernity without Emancipation or Assimilation? The Case of Russian Jewry // J. Frankel, S. J. Zipperstein (Eds.). Assimilation and Community. Рр. 324-342, здесь особенно Рр. 325 и след., 332, 338.↩
66.Общая информация о Совете четырех земель (Ваад) см.: G. D. Hundert. On the Jewish Community in Poland During the Seventeenth Century: Some Comparative Perspectives // Revue des Études juives. 1983. Vol. 143. Р. 349-372, особенно Р. 351, 353; а также M. J. Rosman. Reflections on the State of Polish-Jewish Historical Study // Jewish History. 1988. Vol. 3. Рр. 115-130, здесь Р. 121; Goldberg. Vierländerrat. S. 42, 46. Об аккультурации: Rosman. The Lords’ Jews. P. 183; Hundert. Jews in a Private Polish Town. Р. XIII. Как один из ранних примеров полной языковой ассимиляции (вплоть до типичных дворянских форм обращения) при сохранении еврейского самосознания и выполнении религиозных заповедей см. письмо Моисея Фортиса (Mojzes Fortis) Израилю Рубиновичу (Yisrael Rubinowicz): Rosman. The Lords’ Jews. Pр. 177-179.↩
67.Об этих неудавшихся попытках в Российской империи см.: M. A. Meyer. The German Model of Religious Reform and Russian Jewry // I. Twersky (Ed.). Danzig, between East and West. Aspects of Modern Jewish History. Cambridge, Mass., 1985. Рр. 65-91.↩
68.David Biale. Eros and Enlightenment: Love Against Marriage in the East European Jewish Enlightenment // Polin. 1986. Vol. 1. Рр. 49-67, здесь Р. 50.↩
69.К этому аспекту обращалась Cała. Asymilacja Żydow w Królestwie Polskim. S. 138. См. также обе статьи Э. Мендельсона (“From Assimilation to Zionism in Lvov: The Case of Alfred Nossig”; “Jewish Assimilation in Lvov: The Case of Wilhelm Feldman”).↩
70.Holzer. Zur Frage der Akkulturation der Juden in Galizien im 19. und 20. Jahrhundert. S. 225.↩
71.На этот аспект в свое время обращал внимание Росман: Rosman. Reflections on the State of Polish-Jewish Historical Study. Р. 125. При этом он учитывал не только бытовую культуру (соседские контакты, еда, одежда и пр.), но и духовную культуру и науку, например, но отметил фактическую одновременность появления известных христианских и иудейских ученых. По Германии см.: M. Kaplan (Hrsg.). Geschichte des jüdischen Alltags in Deutschland vom 17. Jahrhundert bis 1945. München, 2003 (американское издание, находящееся в настоящий момент в печати: New York-Oxford, 2004).↩
72.Германия: Schüler-Springorum. Jüdische Minderheit in Königsberg; I. Lorenz. Die Juden in Hamburg zur Zeit der Weimarer Republik. Eine Dokumentation. 2 Bde. Hamburg, 1987. Здесь Bd. 1. S. XIV-CLIX (издана отдельной книгой: Она же. Identität und Assimilation. Hamburgs Juden in der Weimarer Republik. Hamburg, 1989); Российская империя: см. работы Фишмана (Fishman), Зипперстейна (Zipperstein) и Натанса (Nathans) по Шклову, Одессе и Петербургу.↩
73.S. J. Zipperstein. Haskalah, Cultural Change, and Nineteenth-Century Russian Jewry: A Reassessment // JSS. 1983. Vol. 34. Рр. 192-207, здесь Рр. 195 и след.↩
74.Открытым остается вопрос – возможно ли выделить новые типы аккультурации помимо уже описанных социальной и национальной? Как мне кажется, Эзра Мендельсон заходит слишком далеко (E. Mendelsohn. A Note on Jewish Assimilation. Р. 143), когда выделяет идеалистическо-романтическую аккультурацию в Польше и противопоставляет ее этатистской [state character] аккультурации в России. Безусловно, процесс еврейской аккультурации в России поддерживался государством, и маскилим действительно ориентировались на государство, однако первоначальные импульсы исходили из еврейской среды и их интенсификация пришлась на вторую половину XIX в. – эпоху эмансипации российского общества.↩
См. новые образцовые работы: M. Breuer, M. Graetz. Tradition und Aufklärung 1600-1780. München, 1996; а также M. Brenner, S. Jersch-Wenzel, M. A. Meyer. Emanzipation und Akkulturation 1780-1871. München, 1996 (=Deutsch-jüdische Geschichte in der Neuzeit. Bd. 1 und 2 [Далее – DJG]).
[7]T. Maurer. Integration und Selbstbehauptung. Bildungsgeschichte als Zugang zur Entwicklung der jüdischen Minderheit in nichtjüdischen Gesellschaften // Judaica. 2003. Bd. 59. S. 82-92.
[8]M. Brenner, S. Jersch-Wenzel, M. A. Meyer. Emanzipation und Akkulturation. DJG. Bd. II. S. 151.
[9]H. Haumann. Geschichte der Ostjuden. München, 1990. S. 55-67. Цитата из: M. A. Polnische Juden // Der Jude 1916-1917. Bd. 1. S. 561 и след., здесь S. 561. В поздних работах Хауман еще более усилил свою позитивную оценку: H. Haumann. Polen und Litauen // E. Kotowski, J. H. Schoeps, H. Wallenborg (Hrsg.). Handbuch zur Geschichte der Juden in Europa. Bd. 1. Länder und Regionen. Darmstadt, 2001. S. 228-274, здесь S. 237-239.
[10]Это наблюдение сделал в свое время Эзра Мендельсон (Ezra Mendelsohn). Избегая идеализации восточного и западного еврейства, он различал эти типы, сосуществовавшие одновременно в межвоенной Восточно-центральной Европе, опираясь на их культурные и социологические особенности: E. Mendelsohn. The Jews of East Central Europe Between the World Wars. Bloomington, 1983. Рр. 6-8.
[11]См. об этом: D. Schwara. “Luftmenschen” – Leidtragende des Verarmungsprozesses in Osteuropa im 19. Jahrhundert // S. Jersch-Wenzel u. a. (Hrsg.). Juden und Armut in Mittel- und Osteuropa. Köln, 2000. S. 149-165.
[12]О концепции полиэтнической истории Украины и украинцев см. размышления А. Каппелера во введении и первой главе его книги: A. Kappeler. Kleine Geschichte der Ukraine. München, 1994. S. 21-28; см. также F. Golczewski. Einleitung // F. Golczewski (Hrsg.). Geschichte der Ukraine. Göttingen, 1993. S. 9-17; M. фон Хаген. Имеет ли Украина историю? // Ab Imperio. 2000. № 1. С. 37-51, здесь С. 45-48.
[13]H. Graetz. Die Konstruktion der jüdischen Geschichte. Eine Skizze / Hrsg. von L. Feuchtwanger. Berlin, 1936; См. также M. Graetz. Anfänge der modernen jüdischen Geschichtsschreibung. Wolfenbüttel, 1985.
[14]H. Graetz. Geschichte der Juden von den ältesten Zeiten bis auf die Gegenwart. Bd. 5: Geschichte der Juden vom Abschluß des Talmud (500) bis zum Aufblühen der jüdisch-spanischen Kultur (1027). Leipzig, 1861. S. 3. Семен Дубнов попытался вслед за Грецем преодолеть перспективу жертвы и создать традицию коллективной идентичности и национальных институтов – как для евреев Российской империи, чью традицию он выводил от евреев, в средневековье бежавших с Запада в Польшу, так и для всех остальных евреев. Для каждой эпохи еврейской истории Дубнов выделял свой доминирующей центр (таким центром на момент жизни Дубнова признавалось российское еврейство). См.: B. Nathans. On Russian-Jewish Historiography // T. Sanders (Ed.). Historiography of Imperial Russia. The Profession and Writing of History in a Multinational State. New York - London, 1999. Рр. 397-432, здесь Рр. 411-417.
[15]Об этом в особенности см. концептуальные работы Райнхарда Рюрупа (Reinhard Rürup) и Якоба Катца (Jacob Katz): R. Rürup. Judenemanzipation und bürgerliche Gesellschaft in Deutschland // Он же. Emanzipation und Antisemitismus. Studien zur “Judenfrage” der bürgerlichen Gesellschaft. Göttingen, 1975. S. 11-36; Он же. The Tortuous and Thorny Path to Legal Equality – “Jew Laws” and Emancipatory Legislation in Germany from the Late Eighteenth Century // Leo Baeck Institute Year Book [LBIYB]. 1986. Vol. 31. Рр. 3-33; J. Katz. Judenemanzipation und ihre sozialen Folgen // Он же. Zur Assimilation und Emanzipation der Juden. Ausgewählte Schriften. Darmstadt, 1982. S. 185-198.
[16]Deutsch-israelische Schulbuchempfehlungen. Braunschweig, 1985. S. 25.
[17]Обзор основных публикаций по этой тематике см.: T. Maurer. Die Entwicklung der jüdischen Minderheit in Deutschland. Neuere Forschungen und offene Fragen. Tübingen, 1992. S. 13-27.
[18]Об этом см. Maurer. Entwicklung. S. 48-51, а также J. Carlebach (Hrsg.). Wissenschaft des Judentums. Anfänge der Judaistik in Europa. Darmstadt, 1992.
[19]I. Schorsch. The Ethos of Modern Jewish Scholarship // LBIYB. 1990. Vol. 35. Рр. 55-71, здесь Р. 55.
[21]Maurer. Entwicklung. S. 143-150; из новых публикаций см. в особенности: M. A. Kaplan. The Making of the Jewish Middle Class. Women, Family and Identity in Imperial Germany. New York, 1991, прежде всего ч. I. Локальные исследования подтвердили эти обобщения – см. напр.: S. Schüler-Springorum. Die jüdische Minderheit in Königsberg/Preußen, 1871-1945. Göttingen, 1996; R. Sabelleck. Jüdisches Leben in einer nordwestdeutschen Stadt: Nienburg. Göttingen, 1991.
[22]Поэтому, как мне представляется, было бы правильнее связывать “ассимиляцию” с процессом, который ведет к “тотальной смене культуры”, т.е. подразумевает растворение в нееврейском доминантном сообществе (это различие проводит, например, M. Kaplan. Tradition and Transition. The Acculturation, Assimilation and Integration of Jews in Imperial Germany. A Gender Analysis // LBIYB. 1982. Vol. 27. Рр. 3-35, здесь Рр. 4-7). Однако тотальной ассимиляции не произошло ни в конкретном случае немецкого еврейства, ни в других.
[23]M. Brenner. Einführung // DJG. Bd. II. S. 9-11, здесь S. 10.
[24]H. A. Strauss. Akkulturation als Schicksal. Einleitende Bemerkungen zum Verhältnis von Juden und Umwelt // Он же. C. Hoffmann (Hrsg.). Juden und Judentum in der Literatur. München, 1985. S. 9-26, здесь S. 9.
[25]См. обзор теорий ассимиляции и аккультурации: F. Heckmann. Ethnische Minderheiten, Volk und Nation. Soziologie inter-ethnischer Beziehungen. Stuttgart, 1992. S. 162-209; а также H. A. Strauss. Changing Images of the Immigrant in the U.S.A. // Amerikastudien/American Studies. 1976. Vol. 21. S. 119-137. Об использовании этих концептов в немецкой иудаике (которая находилась под сильным влиянием “классического исследования” Мильтона Гордона: M. Gordon. Assimilation in American Life. The Role of Race, Religion and National Origin. New York, 1964) см: Maurer. Entwicklung. S. 167-179; применительно к еде, досугу, культурным интересам, образованию, синагоге и богослужению см.: T. Maurer. Das Leben der Juden in der deutschen Kultur // J. Thierfelder, W. Wölfing (Hrsg.). Für ein neues Miteinander von Juden und Christen. Weinheim, 1996. S. 267-286.
[26]D. Sorkin. The Transformation of German Jewry, 1780-1840. New York, 1987. P. 116.
[27]T. van Rahden. Juden und andere Breslauer. Die Beziehungen zwischen Juden, Protestanten und Katholiken in einer deutschen Großstadt von 1860 bis 1925. Göttingen, 2000. S. 17-20, цитата S. 19. См. также T. van Rahden. Weder Milieu noch Konfession. Die situative Ethnizität der deutschen Juden im Kaiserreich in vergleichender Perspektive // O. Blaschke, F.-M. Kuhlemann (Hrsg.). Religion im Kasierreich. Milieus – Mentalitäten – Krisen. Gütersloh, 1996. S. 409-434.
[28]Включенность отличается от интеграции, поскольку носит фрагментарный характер, в то время как интеграция подразумевает включенность во всех областях.
[29]R. König (Hrsg.). Soziologie. Frankfurt, 1967. S. 158, 164; Heckmann. Ethnische Minderheiten. S. 93.
[30]T. van Rahden. Weder Milieu noch Konfession. S. 413. Предложение ван Радена было сформулировано как альтернатива концепции “социально-моральной среды” М. Лепсиуса (M. Rainer Lepsius). Отказ от понятия “субкультуры” Раден обосновывает его коннотациями “параллельной культуры”, которая хотя и копировала формы доминантной культуры, но так и не стала ее частью. Как мне представляется, в таком прочтении концепция субкультуры малоприменима даже для того периода, для которого Соркин ее создал. Тем не менее, необходимо подчеркнуть, что в результате процессов аккультурации и благодаря включенности в культуры малого и доминантного сообществ еврейская идентичность стала комплексной и, в зависимости от ситуации, могла выбирать из нескольких источников.
[31]Сжатое, но, тем не менее, дифференцированное по регионам введение в тему: Haumann. Geschichte der Ostjuden.
[32]D. G. Hundert. Some Basic Characteristics of the Jewish Experience in Poland // Polin. 1986. Vol. 1. Рр. 28-34, здесь Рр. 28 и след.
[33]См. краткий обзор актуального состояния исследований с особым акцентом на международных отношениях: J. Goldberg. Der Vierländer-Rat der polnischen Juden und seine Beziehungen zu den jüdischen Gemeinden und Juden in Deutschland im 17. und 18. Jahrhundert // K. E. Grözinger (Hrsg.). Die wirtschaftlichen und kulturellen Beziehungen zwischen den jüdischen Gemeinden in Polen und Deutschland vom 16. bis zum 20. Jahrhundert. Wiesbaden, 1992. S. 39-51; а также статьи S. Ettinger, I. Bartal, M. Altbauer, A. Leszczyński, J. Goldberg // A. Polonsky (Ed.). The Jews in Old Poland 1000-1795. London, 1993. Рр. 93-165.
[34]Hundert. Characteristics. Р. 32; более подробно об этом круге проблем: D. G. Hundert. The Jews in a Polish Private Town: The Case of Opatów in the Eighteenth Century. Baltimore, 1992. Chap. 8 (Рр. 134-155); а также M. J. Rosman. The Lords’ Jews. Magnate-Jewish Relations in the Polish-Lithuanian Commonwealth During the Eighteenth Century. Cambridge, Mass., 1990. Рр. 55-61.
[35]Не исключено, однако, что еще до раздела существовала определенная региональная дифференциация.
[36]P. Baumgart. Die Stellung der jüdischen Minorität im Staat des aufgeklärten Absolutismus. Das friderizianische Preußen und das josephinische Österreich im Vergleich // Kairos. 1980. Bd. 22. S. 226-245.
[37]О разных частях дворянской республики см.: A. Eisenbach. Emancypacja Żydów na ziemiach polskich 1785-1870 na tle europejskim. Warszawa, 1988 (англ.: Idem. The Emancipation of the Jews in Poland, 1780-1870. Oxford, 1991); обобщающий обзор: A. Eisenbach. Die Judenemanzipation in den polnischen Gebieten im 19. Jahrhundert vor europäischem Hintergrund // S. Jersch-Wenzel (Hrsg.). Deutsche – Polen – Juden. Ihre Beziehungen von den Anfängen bis ins 20. Jahrhundert. Beiträge zu einer Tagung. Berlin, 1987. S. 169-189.
[38]A. H. Brammer. Judenpolitik und Judengesetzgebung in Preußen 1812 bis 1847, mit einem Ausblick auf das Gleichberechtigungsgesetz des Norddeutschen Bundes von 1869. Berlin, 1987.
[39]J. Karniel. Die Toleranzpolitik Kaiser Josephs II. Gerlingen, 1986. S. 378-539 (особенно S. 444-458); W. Bihl. Die Juden in der Habsburgermonarchie 1848-1918 // A. Wandruszka, P. Urbanitsch (Hrsg.). Die Habsburgermonarchie 1848-1918. Bd. 3-2: Die Völker des Reiches. Wien, 1980. S. 880-948 (особенно S. 890-896); об особом развитии Кракова: A. Schmidt-Rösler. Gesetzgebung und Politik gegenüber der jüdischen Bevölkerung in der Republik Krakau 1815-1846 // Jahrbücher für Geschichte Osteuropas (=JGO). 1993. Bd. 41. S. 210-241.
[40]M. Hildermeier. Die jüdische Frage im Zarenreich. Zum Problem der unterbliebenen Emanzipation // JGO. 1984. Bd. 32. S. 321–357; он же. Die rechtliche Lage der jüdischen Bevölkerung im Zarenreich und in Polen: Einige vergleichende Aspekte // G. Rhode (Hrsg.). Juden in Ostmitteleuropa. Von der Emanzipation bis zum Ersten Weltkrieg. Marburg, 1989. S. 181-196; J. D. Klier. The Concept of Jewish Emancipation’ in a Russian Context // O. Crisp, L. Edmondson (Eds.). Civil Rights in Imperial Russia. Oxford, 1989. Рр. 121-144; он же. Russia Gathers Her Jews. The Origins of the “Jewish Question” in Russia, 1772-1825. De Kalb, 1986. О Царстве Польском см. прежде всего: Eisenbach. Emancypacja.
[41]Евреи требовали признания своих личных и гражданских прав и были готовы выполнять связанные с этим обязанности. Они также отвергали идею добровольной военной службы, поскольку считали приемлемым нарушение предписания религиозного закона для исполнения общегражданского долга, но не во имя добровольной службы.
[42]Поначалу это коснулось только небольшой группы евреев, которые активно участвовали в революции. Однако после 1848 г. в ходе межнационального конфликта уравнение в правах с немцами было распространено на всех евреев. То, что польские евреи поддержали немцев, объясняется их стремлением обезопасить себя от насилия поляков: их будущее положение при польской власти было неопределенным.
[43]S. Kemlein. Die Posener Juden 1815-1848. Entwicklungsprozesse einer polnischen Judenheit unter preußischer Herrschaft. Hamburg, 1997; см. также: он же. Żydzi wśród Niemców i Polaków (wzajemne stosunki, uprzedzenia i konflikty w Wielkim Księstwie Poznańskim w pierwszej połowie XIX wieku) // J. Topolski, K. Modelski (Red.). Żydzi w Wielkopolsce na przestrzeni dziejów. Poznań, 1995. S. 128–148; W. W. Hagen. Germans, Poles, and Jews. The Nationality Conflict in the Prussian East, 1772-1914. Chicago, 1980; небольшой обзор социальной истории: S. Jersch-Wenzel. Zur Geschichte der jüdischen Bevölkerung in der Provinz Posen im 19. Jahrhundert // Rhode (Ed.). Juden in Ostmitteleuropa. S. 73–84.
[44]E. Toller. Eine Jugend in Deutschland. Reinbek, 1963. S. 11.
[45]Odezwa Rządu Narodowego do Braci Izraelitów (Kraków 23.3.2.1846), которое начинается с обращения “Polacy”: Z. Borzymińska. Dzieje Żydów w Polsce. Wybór tekstów źródłowych. XIX wiek. Warszawa, 1994. S. 111; о восстании 1846 г. и революции 1848 г. в Галиции см.: Eisenbach. Emancypacja. S. 350–357.
[46]J. Holzer. Zur Frage der Akkulturation der Juden in Galizien im 19. und 20. Jahrhundert // JGO. 1989. Bd. 37. S. 217–227; он же. “Vom Orient die Fantasie, und in der Brust der Slawen Feuer ...”. Jüdisches Leben und Akkulturation im Lemberg des 19. und 20. Jahrhunderts. Eine Stadt im Schnittpunkt europäischer Kulturen // P. Fäßler u. a. (Hg.). Lemberg – Lwów – Lviv. Köln, 1993. S. 75-91; по Кракову: H. Kozińska-Witt. Die Krakauer Jüdische Reformgemeinde 1864-1874. Frankfurt a. М., 1999, цитата S. 13, см. также S. 289; Schmidt-Rösler. Gesetzgebung und Politik. S. 225-229, 238-241. По второй половине XIX в. см. также гл. IV и V в: T. Andlauer. Die jüdische Bevölkerung im Modernisierungsprozess Galiziens (1867-1914). Frankfurt a. М., 2001. Эзра Мендельсон пишет о двух вождях польской еврейской “ассимиляции”, один из которых выступил против своего пронемецки ориентированного отца (и “конвертировался” позднее в сионизм), а второй порвал с традиционной еврейской средой своего родного местечка на российской границе: E. Mendelsohn. From Assimilation to Zionism in Lvov: The Case of Alfred Nossig // Slavonic and East European Review. 1971. Vol. 39. Рр. 521-534; Ibid. Jewish Assimilation in Lvov: The Case of Wilhelm Feldman // Slavic Review. 1969. Vol. 28. Рр. 577-590.
[47]См. об этом обзорную работу Э. Мендельсона о польских областях: E. Mendelsohn. A Note on Jewish Assimilation in the Polish Lands // Bela Vago (Ed.). Jewish Assimilation in Modern Times. Boulder, 1981. Рр. 141-149; более подробно: A. Cała. Asymilacja Żydów w Królestwie Polskim (1864-1897). Postawy. Konflikty. Stereotypy. Warszawa, 1989, особ. Ч. I. S. 5-172; обзорно: она же. The Question of the Assimilation of Jews in the Polish Kingdom (1864-1897): An Interpretive Essay // Polin. 1986. Vol. 1. S. 130-150; см. кроме того: J. Lichten. Notes on the Assimilation and Acculturation of Jews in Poland, 1863-1943 // C. Abramsky et al. (Eds.). The Jews in Poland. Oxford, 1986. Рр. 106-129 (о Царстве Польском и Галиции). Так или иначе, в перечисленных работах исследуются в первую очередь различные варианты ассимиляторских программ и дебаты вокруг них, а не сам процесс ассимиляции и его результаты. О религиозной реформе см.: F. Guesnet. Polnische Juden im 19. Jahrhundert. Lebensbedingungen, Rechtsnormen und Organisation im Wandel. Köln, 1998.
[48]M. Rest. Die russische Judengesetzgebung von der ersten polnischen Teilung bis zum “Položenie dlja evreev” (1804). Wiesbaden, 1975. См. сравнение немецкого и российского законодательства и их концепций: S. M. Lowenstein. Governmental Jewish Policies in Early Nineteenth Century Germany and Russia: A Comparison // Jewish Social Studies (=JSS). 1984. Vol. 46. Рр. 303-320.
[49]См. об этом: D. E. Fishman. Russia's First Modern Jews. The Jews of Shklov. New York, 1995.
[50]Орган был самым наглядным и одновременно самым спорным компонентом реформы (поскольку после разрушения Храма в синагоге запрещалась инструментальная музыка).
[51]Этот погром превосходил по своим последствиям погром 1881 г.
[52]S. J. Zipperstein. The Jews of Odessa. A Cultural History, 1794-1881. Stanford, 1985.
[53]B. Nathans. Beyond the Pale. The Jewish Encounter with Later Imperial Russia. Berkeley, 2002. Натанс использует менее определенный термин интеграции (см. сноску 28). В смысле упомянутого выше определения интеграции как включения во все общественные сферы в российском случае можно говорить только о селективной включенности(!).
[54]См. об этом: M. Stanislawski. Tsar Nicholas I and the Jews. The Transformation of Jewish Society in Russia, 1825-1855. Philadelphia, 1983. Ch. 3-4 (Рр. 49-123); J. D. Klier. Imperial Russia's Jewish Question, 1855-1881. Cambridge, 1995. Ch. 10 (Pp. 222-244, в особенности дискуссии о закрытии школ в 1873 г.); V. Dohrn. Das Rabbinerseminar in Wilna (1847-1873). Zur Geschichte der ersten staatlichen höheren Schule für Juden im Russischen Reich // JGO. 1997. Bd. 45. S. 379-400; о специфике этой образовательной системы за пределами черты оседлости см.: V. Dohrn. Die erste große Bildungsreform für Juden im Russischen Reich in ihrer Bedeutung für die Juden in L’viv- und in Kurland // Aschkenas. 1998. Bd. 8(2). S. 325-352. Верена Дорн защитила докторскую диссертацию на эту тему (Göttingen, 2002), которая будет вскоре опубликована.
[55]О русско-еврейской прессе см.: Klier. Imperial Russia's Jewish Question. Рр. 84-122, 254 и след., 351-356; M. Perlman. Razsvet 1860-1861. The Origins of the Russian Jewish Press // JSS. 1962. Vol. 24. S. 162-182; Alexander Orbach. New Voices of Russian Jewry. A Study of the Russian-Jewish Press of Odessa in the Era of the Great Reforms 1860-1871. Leiden, 1980 (также и о новом печатном органе, издававшемся на идиш и иврите).
[56]Klier. Imperial Russia's Jewish Question. Р. 366; Nathans. Beyond the Pale. Р. 233 и след.
[57]I. Blank. Haskalah und Emanzipation. Die russisch-jüdische Intelligenz und die “Jüdische Frage” am Vorabend der Epoche der “Großen Reformen” // Rhode (Hrsg.). Juden in Ostmitteleuropa. S. 197-231, к вопросу об оппозиции понятий S. 223. См. также: Zipperstein. Jews of Odessa. Р. 107. В одной из своих последних работ Клиер опровергает необходимость четкого различения понятий сближение и слияние. Он утверждает, что в конце 1850-х годов это были синонимы. В то же время, для 1871 г. Клиер приводит свидетельство их раздельного употребления (Imperial Russia's Jewish Question. Р. 72, 355; другие примеры словоупотребления: Рр. 25, 74, 75, 77, 84, 91 и след., 100, 104). Решающим моментом была, как мне кажется, позиция русско-еврейских журналов в интерпретации еврейства как самостоятельной нации и отказ от требований правительства отречься от Талмуда (Klier. Imperial Russia's Jewish Question. Р. 40, 82, 83, 105; Blank. Haskalah und Emanzipation. S. 223, 227). О западных ориентирах петербургской еврейской общины см. также: Nathans. Beyond the Pale. Рр. 137, 155-158.
[58]Г. Б. Слиозберг. Дела минувших дней. Записки русского еврея. В 3-х тт. Париж, 1934. Цитата: Т. 2. С. 301 и след. Цитирую по: Nathans. Beyond the Pale. Рр. 334 и след. См. также в Предисловии к 1-му тому С. 4. К сожалению, в новом издании отсутствует не только 2-ой том, но и Предисловие к 1-му тому с программным заявлением, согласно которому, будучи евреем и веря в национальную еврейскую культуру, можно одновременно являться гражданином России: В. E. Кельнер (ред.). Евреи в России. XIX век. (Россия в мемуарах). M., 2000.
[59]При этом следует интерпретировать понятие “иудейская вера” как выражение сознательного выбора еврейской идентичности, в отличие от маскирующих понятий XIX в. “Моисеев закон” (mosaisch) и “израэлитская [вера]” (israelitisch).
[60]См. фотографию семьи еврейского купца в Сибири (без датировки, предположительно начало XX в.) в: Z. Gitelman. A Century of Ambivalence. The Jews of Russia and the Soviet Union, 1881 to the Present. New York, 1988. Р. 85. О синагоге: Nathans. Beyond the Pale. Р. 163.
[61]Об этом см. ироничное приглашение на седер: Nathans. Beyond the Pale. Р. 147.
[62]См.: T. Maurer. Die Westjuden des Russischen Reichs? Überlegungen zur Akkulturation der Juden in Kurland. Доклад: Tagung der Baltischen Historischen Kommission und des Nordost-Instituts Lüneburg in Göttingen (14./15.6.2003).
[63]N. G. Jacobs. Structure, Standardization, and Diglossia: The Case of Courland Yiddish // Insiders and Outsiders. Jewish and Gentile Culture in Germany and Austria. Detroit, 1994. Рр. 89-99; A. Verschik. Baltendeutsche und jiddische Sprachkontakte im Baltikum // H. Hecker, W. Engel (Hrsg.). Symbiose und Traditionsbruch. Deutsch-jüdische Wechselbeziehungen in Ostmittel- und Südosteuropa (19. und 20. Jahrhundert). Essen, 2003. S. 123-134.
[64]Интенсивнее всего развитие журналов и обществ происходило в Галиции, в то время как в Царстве Польском для этого отсутствовали условия (свобода прессы и объединений). Однако с 1860-х годов в Царстве Польском начинает развиваться еврейская пресса, издававшаяся на иврите и польском языках, а на рубеже веков – и на идиш. Обзор польской еврейской прессы можно найти в таблице “Presse, jüdische” // Jüdisches Lexikon. Ein enzyklopädisches Handbuch des jüdischen Wissens in vier Bänden. Berlin,1927-1930 (ND Königstein 1982, Frankfurt 1987). Bd. IV(1). S. 1102-1110, Tabellen S. VII и след. (Галиция), XI и след. (Польша), XII и след. (Россия), XIV и след. (Украина).
[65]E. Lederhendler. Modernity without Emancipation or Assimilation? The Case of Russian Jewry // J. Frankel, S. J. Zipperstein (Eds.). Assimilation and Community. Рр. 324-342, здесь особенно Рр. 325 и след., 332, 338.
[66]Общая информация о Совете четырех земель (Ваад) см.: G. D. Hundert. On the Jewish Community in Poland During the Seventeenth Century: Some Comparative Perspectives // Revue des Études juives. 1983. Vol. 143. Р. 349-372, особенно Р. 351, 353; а также M. J. Rosman. Reflections on the State of Polish-Jewish Historical Study // Jewish History. 1988. Vol. 3. Рр. 115-130, здесь Р. 121; Goldberg. Vierländerrat. S. 42, 46. Об аккультурации: Rosman. The Lords’ Jews. P. 183; Hundert. Jews in a Private Polish Town. Р. XIII. Как один из ранних примеров полной языковой ассимиляции (вплоть до типичных дворянских форм обращения) при сохранении еврейского самосознания и выполнении религиозных заповедей см. письмо Моисея Фортиса (Mojzes Fortis) Израилю Рубиновичу (Yisrael Rubinowicz): Rosman. The Lords’ Jews. Pр. 177-179.
[67]Об этих неудавшихся попытках в Российской империи см.: M. A. Meyer. The German Model of Religious Reform and Russian Jewry // I. Twersky (Ed.). Danzig, between East and West. Aspects of Modern Jewish History. Cambridge, Mass., 1985. Рр. 65-91.
[68]David Biale. Eros and Enlightenment: Love Against Marriage in the East European Jewish Enlightenment // Polin. 1986. Vol. 1. Рр. 49-67, здесь Р. 50.
[69]К этому аспекту обращалась Cała. Asymilacja Żydow w Królestwie Polskim. S. 138. См. также обе статьи Э. Мендельсона (“From Assimilation to Zionism in Lvov: The Case of Alfred Nossig”; “Jewish Assimilation in Lvov: The Case of Wilhelm Feldman”).
[70]Holzer. Zur Frage der Akkulturation der Juden in Galizien im 19. und 20. Jahrhundert. S. 225.
[71]На этот аспект в свое время обращал внимание Росман: Rosman. Reflections on the State of Polish-Jewish Historical Study. Р. 125. При этом он учитывал не только бытовую культуру (соседские контакты, еда, одежда и пр.), но и духовную культуру и науку, например, но отметил фактическую одновременность появления известных христианских и иудейских ученых. По Германии см.: M. Kaplan (Hrsg.). Geschichte des jüdischen Alltags in Deutschland vom 17. Jahrhundert bis 1945. München, 2003 (американское издание, находящееся в настоящий момент в печати: New York-Oxford, 2004).
[72]Германия: Schüler-Springorum. Jüdische Minderheit in Königsberg; I. Lorenz. Die Juden in Hamburg zur Zeit der Weimarer Republik. Eine Dokumentation. 2 Bde. Hamburg, 1987. Здесь Bd. 1. S. XIV-CLIX (издана отдельной книгой: Она же. Identität und Assimilation. Hamburgs Juden in der Weimarer Republik. Hamburg, 1989); Российская империя: см. работы Фишмана (Fishman), Зипперстейна (Zipperstein) и Натанса (Nathans) по Шклову, Одессе и Петербургу.
[73]S. J. Zipperstein. Haskalah, Cultural Change, and Nineteenth-Century Russian Jewry: A Reassessment // JSS. 1983. Vol. 34. Рр. 192-207, здесь Рр. 195 и след.
[74]Открытым остается вопрос – возможно ли выделить новые типы аккультурации помимо уже описанных социальной и национальной? Как мне кажется, Эзра Мендельсон заходит слишком далеко (E. Mendelsohn. A Note on Jewish Assimilation. Р. 143), когда выделяет идеалистическо-романтическую аккультурацию в Польше и противопоставляет ее этатистской [state character] аккультурации в России. Безусловно, процесс еврейской аккультурации в России поддерживался государством, и маскилим действительно ориентировались на государство, однако первоначальные импульсы исходили из еврейской среды и их интенсификация пришлась на вторую половину XIX в. – эпоху эмансипации российского общества.